Kasteel Jaunpils in Letland: lappendeken zonder rode draad?

Geschreven door Sandra van Bijsterveld

Kasteel Jaunpils in Letland deed me denken aan een lappendeken van verhalen. Overal waar ik kwam, dook een nieuw verhaal op. Ik had – en heb – er moeite mee om de rode draad te vinden in alles wat ik zag en hoorde.

Kanonssalvo als welkom

Het eerste opvallende verhaal hoorde ik bij het kanon bij de ingang. Dat kun je op verzoek laten afschieten. Voor tien euro word je op kasteel Jaunpils al verwelkomd met een kanonssalvo. Het kwam – net als mijn onthaal in een Sovjet-gevangenis – een beetje vreemd op me over. Aan de andere kant kan ik me best situaties bedenken waarin het een groot succes zou zijn. Een stoer kinderfeestje bijvoorbeeld.
Kasteel Jaunpils in Letland

Sporen van de Sovjets

Tegenover dat kanon beweert een gevelsteen dat kasteel Jaunpils in goede staat is gehouden door de Sovjets. Dat hangt er maar net van af wat je onder een goede staat verstaat, voegt de gids er een tikje sarcastisch aan toe. Binnen legt ze uit dat de Sovjets ook hier hun bekende trucje hebben toegepast, net als in de kathedraal van Karosta. Historische panden hoefden niet per se gesloopt te worden, maar er hoefde ook niet bepaald zorgvuldig mee te worden omgesprongen. Praktisch nut stond voorop. De Sovjets gebruikten het kasteel als cultureel centrum en brachten bijvoorbeeld een groot communistisch mozaïek aan op een van de muren. De trap lijkt me ook niet echt historisch…

Communistisch mozaiek in kasteel Jaunpils in Letland

Slim straffen

Voorbij de gevelsteen krijg ik uitleg bij een kleine nis bij de toegangspoort. Hier werden in de eerste jaren van het kasteel misdadigers gestraft, en daarbij ging men creatief te werk. Want misdadigers waren tegelijkertijd gewoon mankrachten die je niet wilde missen. Een hand afhakken was dus niet zo handig: daarmee sneed je jezelf in de vingers. In plaats daarvan zetten ze slechteriken op hun blote voeten op een hellinkje in deze nis. Daaronder lagen glasscherven en als je na uren staan niet meer op je benen kon staan, dan… Tja, dan was het gevolg pijnlijk genoeg als straf. Maar als de wonden hersteld waren, konden de gestrafte mannen gewoon weer aan het werk.

Vrouwen en kasteel Jaunpils

Mannen? Waren er dan geen vrouwelijke slechteriken? Nee. In de beginjaren van kasteel Jaunpils waren er namelijk helemaal geen vrouwen. In het kasteel, dat in 1301 werd opgericht door de ridders van de Lijflandse orde, mochten vrouwen helemaal niet naar binnen. Toch kwamen vrouwen, of man-vrouwrelaties, regelmatig terug in de lappendeken aan verhalen die ik aantrof in kasteel Jaunpils.

In de grote hal bijvoorbeeld, waar ook het communistische mozaïek te zien is. Daar werd in 1970 tijdens een renovatie achter het pleisterwerk in de muur een afbeelding van een menselijk gezicht aangetroffen. Van de ene kant lijkt het een vrouwengezicht, van de andere een man. Volgens de gids van het kasteel symboliseert het schilderij dat we allemaal een mannelijke en een vrouwelijke kant hebben.

Binnenplaats van kasteel Jaunpils in Letland
Rondleiding in stijl

En dan is er nog het verhaal over Elisa van der Recke. Tussen 1576 en 1922 was kasteel Jaunpils eigendom van de Duitse familie Von der Recke. Van een fort, legerplaats en onderkomen voor monniken en gepensioneerde ridders van de Lijflandse orde was het kasteel veranderd in een adellijke residentie. In de achttiende eeuw verbleef Elisa hier vijf jaar. Ze gedroeg zich anders dan andere kasteelvrouwen in die tijd: ze was intelligent, goed opgeleid en wilde haar hersenen graag gebruiken. Haar man Georg vond dat maar niks en gaf haar de keus: ‘normaal’ doen, of weggaan.

Dus wat deed Elisa? Ze ging weg en liet zich officieel scheiden van haar man. Tijdens de rest van haar leven zorgde ze voor dertien pleegdochters, schreef gedichten, dagboeken en memoires, correspondeerde onder andere met Goethe, Schiller en Kant en werd financieel onafhankelijk dankzij de waardering van niemand minder dan Catharina de Grote, die Elisa na het lezen van haar eerste boek stukken grond in Rusland schonk. Elisa werd uiteindelijk bijna 80 en stierf in Dresden, waar ook een straat naar haar genoemd is.

Ondergang en wederopbouw

In 1905 werd kasteel Jaunpils platgebrand door revolutionairen. De familie Von der Recke vertrok definitief in 1922, maar komt tegenwoordig nog elk jaar op bezoek in het grotendeels opnieuw opgebouwde kasteel.

Daar kun je nu een rondleiding volgen door het kasteel, inclusief kelder met martelwerktuigen. Maar je kunt er ook dineren, overnachten en trouwen. Dat laatste lijkt me nog een voorbeeld van een situatie waarin een kanonssalvo wel toepasselijk kan zijn.

Middeleeuwse lunch

Zelf stapte ik van de zonnige binnenplaats een donkere ruimte in voor een middeleeuwse lunch. Toen mijn ogen aan het donker gewend waren, zag ik een tafel vol lekkers: mokken met kvas, bokalen met wijn, bonen, brood, vlees, noten en fruit. Eerst moest ik mijn handen wassen in water met citroen en rozenblaadjes, daarna de handen in navolging van een monnik vouwen om te danken voor de maaltijd en uiteindelijk natuurlijk ook eten met mijn handen.

Middeleeuws lunchen in kasteel Jaunpils in Letland

Zweedse muur

Na het eten maakte ik een wandelingetje om het kasteel. Ik kwam een Lutherse kerk tegen, een oude watermolen en de muur die ooit is gebouwd door 300 Zweedse krijgsgevangenen. Ze werden gevangengenomen toen Matthias von der Recke in 1605 de Zweedse koning Karl IX versloeg. In 1625 namen de Zweden trouwens wraak door kasteel Jaunpils volledig te vernietigen. Hoe vaak het kasteel in totaal is verwoest en opnieuw is opgebouwd? Ik ben de tel kwijt.

Lutherse kerk en Zweedse muur bij kasteel Jaunpils in Letland

Wat een rommeltje, dacht ik. Niet die muur of het kasteel. Maar mijn hoofd vol verhalen over deze plek. Een lappendeken waarvan ik de rode draad nog steeds niet zo goed kan vinden. Of het moet zijn de gecompliceerde en voor mij soms nog erg verwarrende geschiedenis van Letland, die eigenlijk de rode draad van mijn hele reis door Letland vormde.

Benieuwd wat ik nog meer heb gezien en gedaan in Letland? Lees dan deze blogpost over bezienswaardigheden in Letland

Ik werd uitgenodigd om Letland te bezoeken voor mijn blog. Meer informatie over samenwerkingen op mijn blog vind je in mijn disclaimer.

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.